Giữa cao điểm mùa khô, khi những đồi cà phê, hồ tiêu, sầu riêng ở Tây Nguyên bước vào giai đoạn cần nước nhất thì biến động xăng dầu khiến chi phí tưới đội lên hàng chục triệu đồng. Nhiều nông dân đã lựa chọn cách thay đổi phương thức sản xuất, tận dụng nguồn năng lượng mặt trời, đổi cách phun tưới... nhằm thích ứng với bối cảnh mới.

Chi phí tưới tăng cao

Sáng sớm, bà Lê Thị Liên ở thôn Sơn Trung, xã Đắk Mil, tỉnh Lâm Đồng kéo những cuộn ống nước từ hồ thủy lợi vào rẫy. Gia đình bà  có hơn 2ha cà phê xen hồ tiêu nằm cách hồ 3-6 cuộn dây tưới.

Mỗi đợt tưới kéo dài từ 2 đến 3 ngày, chiếc máy bơm chạy dầu của gia đình tiêu thụ khoảng 300 lít nhiên liệu. Nếu như trước đây, giá dầu khoảng 17.000 đồng/lít, mỗi đợt tưới hết hơn 5 triệu đồng thì nay, khi giá xăng dầu tăng mạnh và lên xuống liên tục, chi phí đội lên rất nhiều.

“Đợt tưới thứ 3 vừa rồi, giá dầu có lúc lên trên 30.000 đồng/lít. Mỗi lần tưới tốn gần 8 triệu đồng. Cà phê cần tưới từ 3 đến 5 đợt trong mùa khô nên cả vụ chi phí nhiên liệu tăng thêm hàng chục triệu đồng”, bà Liên nói.

Không riêng gia đình bà Liên, nhiều hộ dân ở Tây Nguyên cũng đang chịu sức ép tương tự. Đây là thời điểm các loại cây công nghiệp chủ lực cần nhiều nước nhất để duy trì năng suất. Trong khi đó, hoạt động sản xuất của người dân Tây Nguyên trước nay vẫn phụ thuộc lớn vào các loại máy bơm, máy kéo, phương tiện vận chuyển chạy bằng dầu.

Đắk Lắk và Lâm Đồng hiện là hai địa phương có diện tích cà phê lớn nhất cả nước, với tổng diện tích khoảng 500.000ha. Cây cà phê không chỉ là sản phẩm nông nghiệp chủ lực mà còn là nguồn sinh kế của hàng trăm nghìn hộ dân. Vì vậy, mỗi biến động của giá nhiên liệu đều tác động trực tiếp đến thu nhập của người nông dân.

Từ máy dầu sang điện 3 pha, năng lượng mặt trời

Trước áp lực chi phí ngày càng lớn, nhiều nông dân đã lựa chọn cách thay đổi phương thức sản xuất, bắt đầu từ việc thay thế máy bơm chạy dầu bằng điện 3 pha hoặc điện năng lượng mặt trời.

Gia đình ông Nguyễn Hữu Chương, ở xã Dliê Ya, tỉnh Đắk Lắk có gần 2ha cà phê trồng xen hồ tiêu và sầu riêng. Những năm trước, toàn bộ diện tích này được tưới bằng máy nổ chạy dầu diesel. Mỗi đợt tưới, riêng tiền nhiên liệu đã tiêu tốn khoảng 8 triệu đồng, cao hơn vài triệu đồng so với năm ngoái.

“Giá dầu tăng liên tục nên nếu tiếp tục tưới như cũ thì rất khó xoay xở. Gia đình tôi quyết định đầu tư kéo điện 3 pha đến tận rẫy. Chi phí ban đầu khá lớn nhưng đổi lại, mỗi đợt tưới giờ chỉ còn khoảng 2 triệu đồng tiền điện. Nếu tính trong cả mùa khô với 3 - 5 lần tưới, số tiền tiết kiệm được là rất đáng kể”, ông Chương chia sẻ.

Tuy nhiên, không phải hộ dân nào cũng có điều kiện kéo điện 3 pha đến rẫy. Nhiều khu vực sản xuất nằm xa khu dân cư, đường điện yếu hoặc khoảng cách quá lớn khiến chi phí đầu tư vượt quá khả năng của người dân. Trong trường hợp đó, năng lượng mặt trời đang trở thành lựa chọn mới.

Tại buôn Khanh, xã Cư Pui, tỉnh Đắk Lắk, anh Y Vinh Byă vừa quyết định đầu tư 56 triệu đồng để lắp đặt hệ thống điện mặt trời phục vụ tưới cho 1,6ha cà phê.

Trước đây, mỗi lần tưới anh đều phải dùng máy dầu. Năm nay giá nhiên liệu tăng cao khiến chi phí gần như gấp đôi. Trong khi đó, rẫy nằm quá xa đường điện 3 pha nên không thể kéo điện. “Lắp năng lượng mặt trời thì vốn ban đầu lớn, nhưng dùng được lâu dài. Chỉ riêng mùa khô năm nay, nếu tiếp tục chạy dầu thì còn phải tốn thêm cả chục triệu đồng nữa. Đơn vị lắp đặt bảo hành tấm pin tới 10 năm nên tôi quyết định đầu tư”, anh Y Vinh nói.

Theo nhiều hộ dân, điểm thuận lợi của điện mặt trời là có thể tận dụng nắng - nguồn tài nguyên dồi dào ở Tây Nguyên trong mùa khô. Hệ thống sau khi lắp đặt gần như không phát sinh thêm chi phí nhiên liệu, đồng thời giảm được công vận hành.

Đổi cách tưới để giảm chi phí, tiết kiệm nước

Bên cạnh việc thay đổi nguồn năng lượng, nhiều nông dân Tây Nguyên cũng bắt đầu thay đổi cách tưới. Nếu như trước đây, phương thức phổ biến tưới trực tiếp vào gốc cây bằng vòi lớn, tiêu tốn nhiều nước và nhiều giờ vận hành máy bơm, thì nay các mô hình tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, tưới béc gốc, tưới phun mưa tự động đang được áp dụng ngày càng nhiều.

Gia đình anh Y Theng Mdrang, trưởng buôn Khanh, vừa đầu tư hệ thống tưới phun mưa tự động cho 1ha cà phê xen hồ tiêu và sầu riêng.

Theo anh, hệ thống béc tưới tự động giúp phân bổ nước đều hơn, giảm lượng nước sử dụng và đặc biệt là rút ngắn đáng kể thời gian vận hành máy bơm.

“Muốn tiết kiệm thì phải theo dõi độ ẩm đất, tính đúng chu kỳ tưới. Khi tưới đúng thời điểm, cây vẫn đủ nước mà không phải chạy máy quá lâu. Như vậy vừa giảm lượng dầu, vừa giảm công lao động”, anh Y Theng cho biết.

Xã Cư Pui hiện có hơn 12.000ha cây trồng, trong đó gần 3.800ha cà phê. Đây là địa phương có diện tích cây công nghiệp lớn nên tác động từ giá xăng dầu tăng rất rõ.

Ông Nguyễn Minh Nghiệp, Phó Chủ tịch UBND xã Cư Pui, cho biết trong thời gian gần đây, nhiều hộ dân đã chủ động chuyển từ máy dầu sang điện hoặc năng lượng mặt trời.

“Chi phí đầu tư ban đầu có thể lớn, nhưng nếu tính lâu dài thì hiệu quả hơn nhiều so với dùng dầu, nhất là trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng cao như hiện nay”, ông Nghiệp nói.

Theo ông, địa phương đang vận động người dân chuyển dần sang các hình thức tưới tiết kiệm như nhỏ giọt, tưới béc gốc thay cho tưới truyền thống. Đồng thời, xã cũng kêu gọi thêm các nguồn lực hỗ trợ để người dân có điều kiện đầu tư hệ thống tưới mới.

Trong bối cảnh giá xăng dầu còn nhiều biến động, nông dân Tây Nguyên đang chủ động thay đổi, từ nguồn năng lượng đến phương thức tưới, để giảm chi phí, tiết kiệm tài nguyên và giữ vững sinh kế. Sự thích ứng ấy không chỉ là giải pháp trước mắt cho một mùa khô, mà còn là hướng đi lâu dài để nông nghiệp phát triển bền vững hơn.