Sự ra đi liên tiếp của một số giảng viên trẻ trong thời gian gần đây khiến dư luận không khỏi bàng hoàng. 

Theo thống kê chưa đầy đủ từ các nguồn công khai, chỉ trong chưa đầy 3 tháng đầu năm 2025 đã có 17 học giả trẻ và trung niên qua đời. Có người không qua khỏi vì bệnh nặng, có người đột tử, thậm chí có người gục xuống ngay trong lúc làm việc. Người trẻ nhất mới ngoài 30 tuổi, xuất thân từ gia đình nông thôn, đi làm chưa đầy 3 năm.

Những con số biết nói

Dữ liệu nghiên cứu trong nhiều năm qua cho thấy bức tranh sức khỏe của đội ngũ giảng viên không mấy sáng sủa. Một khảo sát từng chỉ ra hơn 90% giảng viên đại học có chỉ số khám sức khỏe bất thường, gần 70% trong tình trạng sức khỏe kém.

Nghiên cứu theo dõi dài hạn của Bao Wei và các cộng sự tại Đại học Bắc Kinh (Trung Quốc) cho thấy, từ năm 2014 đến 2018, tỷ lệ mắc các bệnh mãn tính như tăng huyết áp, tăng đường huyết, u tuyến giáp ở giảng viên tăng dần qua từng năm. Đáng chú ý, so với nhóm cùng độ tuổi trong xã hội, giảng viên đại học có tỷ lệ phát hiện u tuyến giáp và u vú cao hơn lần lượt gần 10% và hơn 7%.

Đằng sau các con số là môi trường làm việc cường độ cao, kéo dài và thiếu thời gian phục hồi.

Theo Finance Sina, hiện tượng “đèn đỏ sức khỏe” không chỉ xuất hiện trong giới học thuật. Những năm qua, nhiều bác sĩ và lập trình viên trẻ cũng qua đời vì làm việc quá sức. Một nghiên cứu công bố năm 2017 chỉ ra, trong số 46 bác sĩ đột tử giai đoạn 2013-2015, một nửa đã làm việc liên tục 8-12 giờ trước khi qua đời, 11 người làm việc trên 24 giờ.

“Làm việc quá sức” là cụm từ lặp lại trong các thống kê về tử vong sớm ở giới chuyên môn trẻ.

Áp lực tăng dần theo từng năm

Số giờ làm việc của giảng viên đại học đang tăng lên theo từng năm. Một khảo sát năm 2014 cho thấy trung bình mỗi tuần giảng viên dành 45 giờ cho giảng dạy, nghiên cứu và phục vụ học thuật - tăng 5 giờ so với năm 2007. Ở các trường thuộc chương trình xây dựng “đại học và ngành học đẳng cấp thế giới” (còn gọi là sáng kiến Hạng Nhất Kép), thời lượng này lên tới 59 giờ mỗi tuần.

Không chỉ sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần cũng là vấn đề đáng lo. Báo cáo Phát triển Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Trung Quốc (2019-2020) cho thấy gần 25% người lao động trong lĩnh vực khoa học - công nghệ có triệu chứng trầm cảm, hơn 50% có biểu hiện lo âu - cao hơn nhiều ngành nghề khác.

Thu nhập và áp lực công việc có mối liên hệ rõ rệt với tình trạng này. Nhóm giảng viên có mức lương 6.000-8.000 nhân dân tệ/tháng được ghi nhận có chỉ số sức khỏe tinh thần thấp nhất, do vừa chịu áp lực thành tích, vừa chưa đạt mức thu nhập đủ để “giảm áp”. Trong khi đó, tỷ lệ trầm cảm trong nhóm làm việc ở ngành “giáo dục - đào tạo - nghiên cứu khoa học” đứng thứ hai toàn xã hội, chỉ sau nhóm ngành Internet - dù thu nhập của nhóm sau cao hơn đáng kể.

Dù chưa có dữ liệu khẳng định giảng viên trẻ có tỷ lệ tử vong sớm cao hơn dân số chung, nhưng cảm nhận về áp lực nghề nghiệp là điều nhiều người trong cuộc thừa nhận.

Cuộc chiến “Xuất bản hoặc bị loại”

Một khảo sát năm 2018 cho thấy 88% giảng viên đại học trải qua mức căng thẳng từ trung bình đến nghiêm trọng. Trong đó, 70% áp lực đến từ yêu cầu công bố bài báo và nghiên cứu; 60% từ hệ thống hành chính và cơ chế quản lý; 57% từ khối lượng công việc.

Cơ chế “publish or perish” - công bố hoặc bị đào thải - đang trở thành nguyên tắc vận hành ngầm trong nhiều trường đại học. Giảng viên trẻ phải đạt các chỉ số KPI nhất định trong thời hạn hợp đồng, nếu không có thể bị cắt giảm thu nhập, giáng chức hoặc chấm dứt hợp đồng.

Áp lực còn đến từ việc xin tài trợ nghiên cứu. Năm 2024, tỷ lệ được cấp kinh phí của Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia Trung Quốc chỉ hơn 11% đối với dự án chung và hơn 15% với dự án dành cho nhà khoa học trẻ. Đây là mức thấp kỷ lục. Nguồn lực hạn chế khiến cạnh tranh càng khốc liệt.

Trong bối cảnh đó, ranh giới giữa giờ làm việc và thời gian nghỉ gần như biến mất. Kỳ nghỉ hè, nghỉ đông vốn từng là khoảng lặng học thuật, nay trở thành “thời gian vàng” để viết bài, hoàn thành đề tài. Làm việc quanh năm không nghỉ đang dần trở thành trạng thái bình thường.

Từ “tháp ngà” đến “dây chuyền sản xuất tri thức”

Những học giả lớn tuổi từng nhớ về thập niên 1980 với một môi trường học thuật khác hẳn: Ít áp lực công bố, ít chỉ tiêu định lượng, tập trung vào giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.

Ngày nay, sản lượng học thuật được đo bằng số bài báo, hệ số ảnh hưởng, kinh phí dự án. Giảng viên không còn đơn thuần là “người nghiên cứu”, mà giống “nhân viên trên dây chuyền sản xuất tri thức” - nơi mọi thứ đều được định lượng và xếp hạng.

Sự chuyển đổi trong mô hình quản trị đại học đã biến môi trường từng được ví như “tháp ngà” thành một không gian cạnh tranh khốc liệt hơn bao giờ hết.

Câu hỏi đặt ra không chỉ là liệu giảng viên trẻ có đang đối mặt với nguy cơ sức khỏe cao hơn, mà còn là: Hệ thống đánh giá và vận hành hiện nay có đang đẩy họ vào vòng xoáy tiêu hao quá mức hay không?

Khi một nghề đòi hỏi bền bỉ trí tuệ lại vận hành bằng cơ chế đào thải khắc nghiệt, cái giá phải trả có thể là sức khỏe, thậm chí sinh mạng, của những người trẻ ở tuyến đầu học thuật.

Theo Hoàng Linh (Vietnamnet)