Giữ lửa văn hóa từ những điều bình dị

Với Ka’ Thị Ngọc Hương, ấp 4 Tà Lài không chỉ là quê hương mà còn là nơi lưu giữ những thanh âm và ký ức đẹp nhất của người Mạ. Đó là tiếng cồng chiêng ngân vang giữa núi rừng, nhịp múa bên ánh lửa đêm, tiếng thoi lách cách bên hiên nhà và những câu chuyện xưa mẹ, bà vẫn kể mỗi ngày. 

Sinh ra trong gia đình nhiều đời dệt thổ cẩm, Ngọc Hương lớn lên cùng những sợi chỉ đầy sắc màu. Với chị, những gam đen, đỏ, vàng, xanh hay trắng trên tấm vải không chỉ là hoa văn trang trí mà còn chứa đựng hồn cốt, ký ức và đời sống tinh thần của người Mạ. Chính không gian ấy đã nuôi lớn trong chị tình yêu sâu nặng với văn hóa dân tộc mình.

Tuổi thơ theo mẹ bán những món quà lưu niệm làm từ thổ cẩm cho du khách cũng mở ra cho chị một hướng đi mới. Từ những cuộc trò chuyện vụng về ban đầu, chị tự học tiếng Anh để giao tiếp với khách nước ngoài, rồi dần trở thành người kể chuyện về bản làng Tà Lài. Qua mỗi tấm vải, điệu múa hay tiếng cồng chiêng, cô gái Mạ mong muốn đưa văn hóa dân tộc mình đến gần hơn với du khách, đồng thời góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

Vì vậy, chị luôn đau đáu nỗi trăn trở trước nguy cơ mai một văn hóa nơi quê nhà, năm 2014, chị Ngọc Hương bắt tay vận động bà con khôi phục đội cồng chiêng của làng với 10 thành viên. Đồng thời, chị vận động và duy trì các sinh hoạt văn hóa, trực tiếp quản lý nhóm dệt thổ cẩm.

Năm 2015, khi Dự án Tà Lài Longhouse mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa do WWF khởi xướng, với nguồn tài trợ từ Cơ quan Phát triển Quốc tế Đan Mạch được triển khai tại vùng đệm Vườn quốc gia Cát Tiên, chị Hương tham gia với vai trò quản lý, giám sát. Ở vị trí này, chị trở thành cầu nối giữa bảo tồn và phát triển - cùng cộng đồng giữ rừng, giữ truyền thống văn hóa, đồng thời mở ra sinh kế mới từ du lịch.

“Tham gia dự án, tôi càng quyết tâm hơn trong việc giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống. Vì vậy, tôi tập trung khôi phục văn hóa cồng chiêng, nghề dệt truyền thống, vừa để giữ gìn bản sắc, vừa tạo thêm thu nhập cho bà con,” chị Ngọc Hương chia sẻ.

Từ thực tế đời sống, chị Hương nhận thấy nhiều phụ nữ trong làng tuy có tay nghề dệt thổ cẩm, nhưng đầu ra cho sản phẩm vẫn chưa ổn định. Năm 2016, chị Ngọc Hương đã chủ động kết nối với các đơn vị du lịch và tổ chức tìm đầu ra cho sản phẩm. 

Đưa văn hóa trở thành nguồn lực trong cộng đồng

Không dừng lại ở bảo tồn, chị Ngọc Hương còn chủ động đưa văn hóa vào phát triển du lịch cộng đồng. Hiện, chị là hướng dẫn viên tại điểm du lịch làng Tà Lài, trực tiếp kể cho du khách những câu chuyện về đời sống, phong tục, tri thức của người Mạ. Với chị, mỗi du khách không chỉ là người tham quan, mà còn là “cầu nối” lan tỏa văn hóa.

Nhận thấy vai trò của ngoại ngữ trong việc mở rộng cơ hội, từ năm 2021, chị Ngọc Hương mở lớp dạy tiếng Anh miễn phí cho trẻ em người Mạ và Xtiêng trong làng. Lớp học đặc biệt này không chỉ dạy ngôn ngữ, mà còn lồng ghép truyền dạy dân ca, nhạc cụ truyền thống và kiến thức về bảo vệ, phát triển rừng.

Năm 2022, chị Ka’ Thị Ngọc Hương nghỉ việc tại Tà Lài Longhouse để dành toàn bộ thời gian đồng hành cùng với cộng đồng người Mạ. Từ đó đến nay, chị chủ động xây dựng và quản lý các hoạt động cộng đồng như duy trì lớp học tiếng Anh, tổ chức đội nhóm biểu diễn múa hát, cồng chiêng truyền thống. Đồng thời vận động các thành viên tham gia phát triển du lịch theo hướng bền vững.

Những nỗ lực ấy đã mang lại nhiều kết quả đáng ghi nhận. Năm 2024, đội cồng chiêng làng Tà Lài đạt nhiều giải tại Ngày hội Văn hóa - Thể thao các DTTS tỉnh Đồng Nai. Năm 2025, chị đã đồng hành cùng Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ dựng lại phim về nghề dệt thổ cẩm của phụ nữ Mạ và được sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh trao tặng danh hiệu “Nghệ nhân có nhiều đóng góp trong công tác phối hợp, hỗ trợ các hoạt động chuyên môn về Nghề dệt truyền thống của phụ nữ dân tộc Mạ ở xã Tà Lài, tỉnh Đồng Nai”.

Đặc biệt,  tháng 10/2025 chị Ngọc Hương được lựa chọn đại diện phụ nữ DTTS Việt Nam tham dự Đại hội Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới tại Abu Dhabi và có bài chia sẻ về tri thức bản địa của người Mạ. “Đó là cơ hội để tôi mang tiếng nói của cộng đồng mình ra thế giới, để mọi người hiểu hơn về giá trị của văn hóa DTTS”, chị Ngọc Hương chia sẻ.

Không chỉ dừng ở văn hóa, chị Hương còn tích cực tham gia các hoạt động xã hội, kết nối nguồn lực hỗ trợ học sinh nghèo, tuyên truyền bảo vệ động vật hoang dã và đồng hành cùng các nghiên cứu về văn hóa, du lịch cộng đồng.

Với Ka’ Thị Ngọc Hương, niềm vui lớn nhất của chị, là khi thấy bà con trong làng có thể sống được bằng chính nghề truyền thống và làm du lịch. Như vậy,  chị mới tin rằng mình đã đi đúng hướng. Khi văn hóa được trân trọng và tổ chức bài bản thì văn hóa không chỉ là di sản, mà còn trở thành nguồn lực giúp cộng đồng vươn lên, thoát nghèo.

Với tất cả những tâm huyết giữ gìn và bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc Mạ tại làng Tà Lài, tháng 12/2025, chị Ngọc Hương vinh dự được nhận Bằng khen của UBND tỉnh Đồng Nai "Gương điển hình tiên tiến trong đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2023 - 2025”. 

Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam 19/4/2026, chị Ka’ Thị Ngọc Hương đã được nhận Bằng khen của Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch vì đã có thành tích tiêu biểu trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá truyền thống các dân tộc tại địa phương.
 
Theo Thúy Hồng (Vietnamnet)
 
Xem bài viết gốc tại đây