Dấu ấn làng nghề bên bờ sông Hồng

Làng quất Tứ Liên, thuộc phường Hồng Hà, Hà Nội, nổi tiếng là “thủ phủ quất cảnh” của Thủ đô với khoảng 400 hộ dân tham gia trồng quất trên khoảng 20–30 ha đất nông nghiệp ven sông Hồng.

Cuối tháng Chạp, con đường dẫn về vùng trồng quất Tứ Liên như được đánh thức. Hai bên lối nhỏ, những vườn quất tràn sắc vàng, lá xanh mướt, quả tròn căng như tích tụ nắng suốt bốn mùa. Hương lá quất nhẹ, ngai ngái, thoảng theo gió bấc, thứ hương mỏng manh nhưng kỳ lạ, đủ khiến người ta chợt nhận ra: Tết đã thực sự đến gần.

Ở đây, nhịp sống không tính bằng lịch Dương hay Âm. Người ta tính bằng những đợt ra lộc, bằng thời điểm hãm quả và bằng sắc lá đậm dần theo mùa. Từ khoảng thập niên 1970,  người dân nơi đây đã tận dụng đất phù sa ven sông Hồng để gây giống và tạo dáng cây cảnh phục vụ Tết, nghề trồng quất dần trở thành sinh kế ổn định, rồi bền bỉ nối tiếp qua nhiều thế hệ. Tên gọi “quất Tứ Liên” vì thế trở thành một dấu ấn riêng, quen thuộc với thương lái và người yêu cây cảnh khắp nơi.

Cái hay của quất Tứ Liên không nằm ở sự phô trương kích cỡ, mà ở cái "thần" rất riêng được kết tinh từ mạch đất phù sa sông Hồng màu mỡ. Khác với dòng quất từ các vùng lân cận, quất Tứ Liên thường có lá nhỏ, xanh đậm, dày và cực kỳ bền, một đặc điểm giúp cây giữ được vẻ sung mãn suốt cả tháng Tết mà không bị rụng lá hay xuống sắc. Quả quất Tứ Liên khi chín có màu vàng cam đậm, mọng nước nhưng vỏ vẫn giữ được độ đanh chắc, mang theo mùi tinh dầu thơm nồng đặc trưng mà chỉ cần khẽ chạm tay vào lá, mùi hương ấy đã vương vấn mãi không rời.

Đặc biệt, "đặc sản" thực sự làm nên thương hiệu Tứ Liên hiện nay chính là kỹ thuật quất bonsai và quất nghệ thuật trồng trong bình, lọ, chum vại. Không chỉ là những tán tròn tự nhiên, người thợ Tứ Liên đã nâng tầm cây quất thành các dáng thế phong thủy như "Thác đổ" hay "Ngũ phúc". Từng cành nhỏ được uốn nắn bền bỉ qua nhiều năm, phối hợp nhịp nhàng với các mẫu gốm nghệ thuật, tạo nên một vẻ đẹp tinh xảo, cô đọng.

Với nhiều gia đình, quất Tứ Liên không đơn thuần là vật trang trí. Cây quất trĩu quả tượng trưng cho sự đủ đầy; cành lá sum suê gợi điều may mắn; dáng tán hài hòa như lời chúc năm mới hanh thông. Khi đặt một chậu quất đẹp trong nhà, dường như mỗi người đều gửi gắm một lời ước thầm: năm mới sẽ an lành, đủ đầy, và bền bỉ như chính vòng đời của những quả vàng đang căng nhựa.

Một năm tròn quanh gốc quất

Ngay sau Tết, những chậu quất đã “hoàn thành nhiệm vụ” trở về vườn. Người trồng tỉ mỉ tỉa cành, gỡ quả, để cây nghỉ, rồi bắt đầu chu trình dưỡng đất. Bước sang tháng ba, tháng tư, phân hữu cơ được ủ kỹ rồi vun gốc từng cây. Khi mùa nắng lên , người thợ lại che nắng, uốn tán, chỉnh từng cành nhỏ để cây lớn lên đúng dáng mong muốn.

Bà Đoàn Thị Thơm, người đã gắn bó với nghề hơn ba mươi năm, chậm rãi nói:“Làm quất phải chịu khó nhìn từng ngày. Lúc cây khỏe, mình mừng; lúc cây yếu, mình buồn. Cả cuộc sống dường như gắn với nhịp lên xuống của vườn.”

Đến tháng Chạp, vườn quất bỗng rực lên như một bức tranh đã được chuẩn bị suốt cả năm. Quả vàng xen kẽ quả xanh, lá mướt, thân cây tròn đầy, tất cả tạo nên cảm giác đủ đầy, nhưng không phô trương.

Ở đây, Tết không đến bất ngờ. Nó được “nuôi lớn” bằng những ngày im lặng. Bằng những buổi sáng sớm người trồng xoay chậu theo nắng, bằng những đêm muộn họ lặng lẽ kiểm tra đất còn ẩm hay đã khô.

Anh Thế Anh, chủ một vườn quất khá lớn trong làng, cười cho biết: “Đến cuối năm nhìn vườn lên màu là thấy Tết thật sự đến rồi. Vui nhất là lúc khách chọn đúng cây mình tâm đắc, cảm giác như trao cả một năm chăm chút.”

Nhiều năm rồi, giữa bao hình thức trang trí hiện đại, quất Tứ Liên vẫn giữ chỗ đứng. Bởi người trồng luôn giữ một nguyên tắc tưởng chừng giản dị: cây phải khỏe. Quất phải sống tiếp được sau Tết, chứ không chỉ đẹp trong khoảnh khắc ngắn ngủi.

Tết gọi thị trường chuyển mình

Những ngày áp Tết, con đường dọc ven đê trở nên nhộn nhịp. Xe chở quất ra vào liên tục, nhưng làng vẫn giữ được vẻ trầm tĩnh. Không cò kè, không ồn ào. Mỗi cây khi rời vườn đều được chằng buộc cẩn thận, như tiễn một vị khách đặc biệt lên đường.

Thị hiếu vài năm trở lại đây thay đổi rõ rệt: ngoài những chậu quất dáng lớn cho cơ quan, doanh nghiệp, khách hàng bắt đầu chuộng cây vừa, gọn, hoặc quất bonsai đặt bàn. Nhiều chủ vườn chuẩn bị cả trăm đến cả nghìn chậu quất bonsai mỗi năm; thậm chí có hộ trồng hơn 1500 cây bonsai để phục vụ thị trường Tết. Khoảng 30–40% cây quất đã có chủ đặt trước khi bước vào mùa vụ, giá mỗi cây đa dạng, từ vài trăm nghìn đồng đến hơn chục triệu đồng tùy kích cỡ, dáng và thời điểm bán. Hiện nay, nhiều hộ còn mở bán online, nhận giao tận nơi, thậm chí cho thuê quất trưng Tết, giúp người mua linh hoạt hơn.

Cùng với cơ hội, không ít sức ép hiện hữu như chi phí vật tư tăng, quỹ đất sản xuất dần thu hẹp, thời tiết thất thường. Nhưng thay vì chỉ lo lắng, người trồng quất đã học cách tính toán, đa dạng sản phẩm, kết nối hợp tác xã, tìm đầu ra mới.Chính sự thích ứng ấy giúp làng nghề đứng vững giữa nhịp đô thị hóa nhanh chóng.

Niềm vui ấy không chỉ là bán được hàng, mà còn là cảm giác nghề truyền đời vẫn còn chỗ đứng giữa phố phường đang lớn lên từng ngày.

Đánh thức Tết trong mỗi gia đình

Giữa thời đại bận rộn, nhiều người hỏi: quất Tứ Liên còn giữ được bao nhiêu “ý nghĩa”? Có lẽ câu trả lời hiện ra rất rõ, mỗi khi một gia đình đứng trước vườn, chọn cây quất đầu năm. Những đứa trẻ đếm quả, người già nhìn dáng, người mẹ cân nhắc chỗ đặt trong phòng khách. Trong khoảnh khắc ấy, quất không còn là món hàng. Nó là cầu nối giữa ký ức và hiện tại.

Trên đường chở quất về, hẳn ai đó đã nghĩ đến mâm cơm tất niên, đến câu chúc đầu năm, đến cảm giác mở cửa sáng mùng Một và bắt gặp sắc vàng tươi tắn ngay góc nhà. Một cảm giác giản dị, nhưng đủ để khiến người ta tin rằng năm mới sẽ tốt đẹp hơn.

Với người trồng, mỗi mùa quất đi qua là thêm một lần học cách chậm lại. Họ biết rõ, những điều bền bỉ thường không cần nhiều lời. Cũng giống như Tết càng giản dị, càng ấm áp.

Khi hoàng hôn buông xuống bãi sông, bóng những chậu quất đổ dài trên mặt đất, màu vàng trầm xuống trong ánh chiều. Đó là lúc làng nghề cảm nhận rõ rệt hơn bao giờ hết: năm cũ đã lùi xa, còn mùa xuân đang đến rất gần, bằng con đường chậm rãi mà chắc chắn.

Tứ Liên đón Tết theo cách riêng, chăm chút từng chậu quất nhỏ bé để gửi gắm một lời chúc lớn lao. Và chính từ sự lặng lẽ ấy, mùa quất đã “đánh thức” Tết ấm áp, vừa vặn, ở ngay trong mỗi ngôi nhà.
 
Theo Nguyễn Tâm (Tạp chí điện tử Doanh nghiệp và thương hiệu nông thôn)
 
Xem bài viết gốc tại đây