Vào những năm 1980 và 1990, việc gian lận trong học tập đòi hỏi học sinh phải bỏ ra nỗ lực nhất định, từ việc nhờ người làm hộ, sao chép tài liệu đến tìm kiếm đáp án. Đôi khi, công sức bỏ ra để gian lận còn nhiều hơn việc tự làm bài. Ngày nay, quy trình này rút gọn trong ba bước: mở nền tảng như ChatGPT, dán câu hỏi và nhận câu trả lời.

Báo cáo "Hướng đi mới cho học sinh trong thế giới AI" do Trung tâm Giáo dục Toàn cầu thuộc Viện Brookings (Mỹ) công bố tháng 1 chỉ ra AI đang hoạt động quá hiệu quả trong việc gian lận, dẫn đến sự "đứt gãy" trong cấu trúc não bộ của học sinh.

"Học sinh không thể lập luận. Các em không thể suy nghĩ hay giải quyết vấn đề", một giáo viên chia sẻ trong nghiên cứu được tổng hợp từ hàng trăm cuộc phỏng vấn và hơn 400 tài liệu.

'Thức ăn nhanh' của giáo dục

Báo cáo nhấn mạnh tính chất "không rào cản" của AI tạo sinh là đặc điểm nguy hiểm nhất. Trong lớp học truyền thống, việc chật vật tổng hợp tài liệu hay giải bài toán khó chính là quá trình học tập. Khi loại bỏ sự khó khăn này, AI trở thành "thức ăn nhanh" - mang lại kết quả thỏa mãn tức thời nhưng trống rỗng về mặt nhận thức về lâu dài.

Trẻ em đang thực hiện giảm tải nhận thức sang AI, yêu cầu máy móc đọc tài liệu, ghi chú hoặc lắng nghe bài giảng. Hậu quả là hiện tượng suy giảm trí tuệ do liên tục phụ thuộc vào các mô hình ngôn ngữ lớn. Học sinh dần rơi vào cái gọi là "chế độ hành khách" - có mặt ở trường nhưng từ bỏ việc học thực sự và chỉ làm những gì tối thiểu để lấy điểm.

Sự phụ thuộc này dẫn đến chứng quên do kỹ thuật số, khi học sinh không thể nhớ nội dung bài nộp vì chưa từng thực sự ghi nhớ chúng. Kỹ năng đọc và viết - "hai trụ cột của tư duy sâu" - đang bị đe dọa nghiêm trọng. Việc sử dụng AI viết bài cũng tạo ra sự đồng nhất về ý tưởng. Nghiên cứu cho thấy các bài luận do con người tự viết chứa ý tưởng độc đáo gấp 2-8 lần so với sản phẩm của ChatGPT.

Dù một số ý kiến cho rằng AI chỉ là công cụ hỗ trợ tương tự máy tính bỏ túi hay phần mềm kiểm tra chính tả, các nhà nghiên cứu khẳng định AI "tăng áp" quá trình giảm tải nhận thức, vươn xa khỏi giới hạn của các công cụ làm việc truyền thống.

Học sinh hiện sử dụng AI ngoài giờ học nhiều hơn trên lớp. Báo cáo cảnh báo sự gia tăng của sự thân mật nhân tạo khi nhiều thanh thiếu niên dành gần 100 phút mỗi ngày tương tác với chatbot.

Các bot này sử dụng "sự lừa dối tầm thường" thông qua đại từ nhân xưng như "tôi" để mô phỏng sự đồng cảm. Vì luôn chiều chuộng và tránh gây rắc rối cho người dùng, AI tạo ra ảo giác về tình bạn mà không yêu cầu sự kiên nhẫn hay kỹ năng đối mặt với xung đột. Báo cáo nhấn mạnh rủi ro từ "siêu thuyết phục", dẫn chứng vụ kiện tại Mỹ liên quan đến việc một thiếu niên tự tử sau thời gian dài tương tác cảm xúc với nhân vật AI ảo.

Khung giải pháp 3P

Nhằm ngăn chặn các tác động tiêu cực và chuyển hướng sang trải nghiệm học tập phong phú hơn, Viện Brookings đề xuất khung 3 trụ cột:

Phồn vinh (Prosper): Chuyển đổi lớp học để thích ứng với AI. Sử dụng công nghệ như công cụ định hướng tìm tòi thay vì làm thay học sinh.

Chuẩn bị (Prepare): Xây dựng hiểu biết toàn diện về AI để học sinh, giáo viên và phụ huynh hiểu rõ tác động nhận thức của các công cụ này, vượt ra ngoài việc chỉ đào tạo kỹ thuật sử dụng.

Bảo vệ (Protect): Yêu cầu chính phủ và các công ty công nghệ thiết lập quy định bảo vệ quyền riêng tư và sức khỏe tinh thần của học sinh, ngăn chặn tương tác mang tính thao túng.