Hơn 50 năm trước, cố giáo sư Viên Long Bình - người được mệnh danh là "cha đẻ của lúa lai" Trung Quốc đã từng mơ một giấc mơ: "Tôi mơ thấy lúa cao như cây lúa miến, bông to như chổi, hạt to như lạc và tôi cùng trợ lý ngồi dưới bóng lúa để hưởng gió mát". Tháng 5/2021, ông ra đi, nhưng giấc mơ ấy đã trở thành hiện thực.

Giữa năm 2026, những cánh đồng tại huyện Tam Châu, tỉnh Quý Châu - vùng đất nghèo dinh dưỡng bậc nhất Trung Quốc đã cho thu hoạch vụ lúa thứ hai của một giống lúa đặc biệt. 

Những cây lúa vươn cao gần 2m, sản lượng đạt khoảng 12,6 tấn/ha, tăng 5% so với vụ đầu tiên và năng suất cao gấp gần 1,8 lần lúa thường của Trung Quốc.

Giấc mơ 50 năm thành hiện thực

Sau các thử nghiệm tại Quý Châu, giống lúa này tiếp tục được triển khai tại quận Đại Túc, thành phố Trùng Khánh.

Những bông lúa nặng trĩu trên thân cây cao hơn 2m được nông dân Trùng Khánh (Trung Quốc) thu hoạch, đánh dấu thành công của giống lúa đột phá trong mơ. Ảnh: People’s Daily
Giống lúa "khổng lồ" này được phát triển bởi Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Lúa lai Quốc gia Trung Quốc.

Những con số thực tế đã vượt xa kỳ vọng. Chiều cao trung bình của cây lúa đạt từ 1,8-2,25m, gấp đôi các giống lúa thông thường. 

Năng suất ước tính đạt khoảng 12 tấn/ha, tăng đáng kể so với mức 7-9 tấn/ha của lúa truyền thống, tức cao gấp gần 1,8 lần. Mỗi bông lúa có thể chứa khoảng 800 hạt.

Thành tựu này không đến trong một sớm một chiều. Theo ông La Chí Cường, Giám đốc kỹ thuật của Công ty Phát triển Nông nghiệp Đại Túc Nguyên Phẩm, thách thức kỹ thuật lớn nhất nằm ở việc làm dày thân cây và cải thiện chất lượng hạt gạo. 

Chỉ khi thân lúa đủ cứng cáp, cây mới có thể vươn cao mà không bị đổ ngã, đồng thời đáp ứng tốt hơn nhu cầu dinh dưỡng của hạt. Quá trình nghiên cứu để đạt được bước đột phá này kéo dài hơn 10 năm.

Kết quả là một giống lúa sở hữu nhiều đặc tính vượt trội: thân cứng, lá thẳng và sẫm màu hơn giúp tăng hiệu quả quang hợp, khả năng chống chịu nhiệt độ cao, sâu bệnh, ngập úng, đất nhiễm mặn và hiện tượng đổ ngã.

Mô hình ‘lúa - cá’ cộng sinh

Điều làm nên sự khác biệt của giống lúa này không chỉ là năng suất, mà còn là tầm nhìn canh tác bền vững. 

"Cánh rừng lúa" cao 2m ở Trùng Khánh (Trung Quốc) đã cho thu hoạch vụ đầu tiên, hứa hẹn năng suất vượt trội gấp 1,8 lần lúa thường. Ảnh: People’s Daily

Khi ruộng lúa được giữ nước ở độ sâu 60-80 cm, vốn là điều không thể thực hiện với lúa thường, thì "cánh rừng lúa" cao chót vót trở thành môi trường sống lý tưởng để nuôi cá, tôm hay cua dưới tán lá.

Chất thải của các loài thủy sản này trở thành nguồn dinh dưỡng tự nhiên cho cây lúa, tạo ra một hệ sinh thái khép kín, giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học. 

Theo tính toán, mô hình kết hợp này có thể giúp nông dân tăng lợi nhuận lên gấp 5-6 lần so với trồng lúa đơn thuần. 

Ngay sau khi thử nghiệm thành công, dự án có kế hoạch mở rộng trên 1.333ha tại quận Đại Túc.

Giáo sư Viên Long Bình bắt đầu nghiên cứu lúa lai từ năm 1964 và thành công trong việc tạo ra dòng lúa lai cao sản đầu tiên vào năm 1973. Trong hơn 5 thập kỷ, ông đã giúp Trung Quốc với chỉ 9% diện tích đất canh tác toàn cầu nuôi sống gần 20% dân số thế giới.

Tổng diện tích gieo trồng lũy kế lúa lai tại Trung Quốc trong hơn 50 năm qua đạt khoảng 600 triệu ha, giúp tăng tổng sản lượng lúa của nước này lên 800 triệu tấn. 

Năng suất trung bình trên mỗi mẫu lúa mỗi vụ tăng vọt từ 170kg trong những năm 1950-1960 lên 470 kg vào ngày nay. Hiện mỗi năm trung bình có 17 triệu ha lúa lai được trồng ở Trung Quốc, giúp tăng sản lượng gạo thêm khoảng 2,5 triệu tấn và nuôi sống thêm 80 triệu người mỗi năm.