Thời gian gần đây, chiêu trò lừa đảo mang tên “bắt cóc online” xuất hiện ngày càng nhiều với thủ đoạn tinh vi. Không chỉ gây thiệt hại tài sản, hình thức này còn tiềm ẩn nguy cơ đẩy nạn nhân vào các đường dây phạm tội nghiêm trọng hơn như buôn người, cưỡng ép lao động nếu không được phát hiện, can thiệp kịp thời.

Theo thông tin từ Bộ Công an, trong quý III/2025, tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản nhìn chung được kiềm chế. Tuy nhiên, trên không gian mạng, các thủ đoạn ngày càng khó nhận diện. Chỉ trong 8 tháng đầu năm 2025, cả nước ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, tăng 65% so với cùng kỳ, với tổng thiệt hại ước vượt 1.660 tỷ đồng.

Trong bức tranh chung đó, “bắt cóc online” nổi lên như một hình thức đặc biệt nguy hiểm. Không cần tiếp xúc trực tiếp hay khống chế thân thể, các đối tượng chỉ dùng điện thoại, mạng xã hội và kịch bản thao túng tâm lý để “giam giữ” nạn nhân từ xa. Nạn nhân bị buộc tự cô lập, cắt liên lạc với gia đình và làm theo chỉ dẫn, tin rằng mình đang đối mặt nguy hiểm thật sự.

Đáng chú ý, phần lớn nạn nhân là Gen Z, chủ yếu học sinh, sinh viên – nhóm được đánh giá thông thạo công nghệ nhưng dễ tổn thương trước các thủ đoạn thao túng tâm lý.

Những điểm yếu tâm lý khiến Gen Z dễ sập bẫy

Phân tích nguyên nhân, chuyên gia tâm lý Mai Việt Đức (Trung tâm Tư vấn, trị liệu tâm lý Nhân Hoa Việt) cho rằng Gen Z không dễ bị lừa vì thiếu hiểu biết, mà do đang ở giai đoạn phát triển tâm lý chưa hoàn thiện.

Theo ông Đức, ở lứa tuổi thanh thiếu niên và đầu tuổi trưởng thành, khả năng kiểm soát cảm xúc và đánh giá rủi ro vẫn trong quá trình hoàn thiện, trong khi cảm xúc lại mạnh và dễ bị kích hoạt. Khi bị đe dọa, gây áp lực hoặc đánh vào nỗi sợ về danh dự, nhiều người trẻ nhanh chóng rơi vào trạng thái hoảng loạn, mất khả năng suy xét tỉnh táo và làm theo chỉ dẫn sai lầm.

Bên cạnh đó, Gen Z lớn lên trong môi trường số, quen giao tiếp qua mạng xã hội và điện thoại, dễ hình thành tâm lý chủ quan rằng mình “rành công nghệ” nên khó bị lừa. Trong khi thực tế, các chiêu “bắt cóc online” không tấn công bằng kỹ thuật, mà đánh thẳng vào cảm xúc, nỗi sợ và sự cô lập của nạn nhân.

Chuyên gia Mai Việt Đức cho rằng kẻ gian thường lợi dụng 3 đặc điểm tâm lý nổi bật của Gen Z. Thứ nhất là nỗi sợ bị đánh giá và làm gia đình thất vọng. Khi bị giả danh cơ quan chức năng cáo buộc vi phạm pháp luật hoặc đạo đức, nhiều người trẻ rơi vào trạng thái xấu hổ, lo sợ, chọn im lặng và làm theo chỉ dẫn thay vì tìm kiếm sự hỗ trợ.

Thứ hai là xu hướng muốn giải quyết nhanh để thoát khỏi cảm xúc tiêu cực. Khi bị dồn ép về thời gian, hậu quả và liên tục đe dọa, không ít nạn nhân chấp nhận làm theo yêu cầu với suy nghĩ “giải quyết cho xong”, không kịp kiểm chứng thông tin.

Thứ ba là sự thiếu hụt kỹ năng tự trấn an và tìm kiếm hỗ trợ khi rơi vào khủng hoảng. Nhiều người trẻ có thể tự tin, năng động trên mạng xã hội nhưng lại e ngại chia sẻ vấn đề ngoài đời vì sợ bị trách móc, phán xét. Việc tự cô lập vô tình rơi đúng vào kịch bản mà các đối tượng lừa đảo dựng sẵn.

Từ góc độ phòng ngừa, chuyên gia nhấn mạnh vai trò then chốt của gia đình trong việc tạo môi trường an toàn về tâm lý. Khi người trẻ tin rằng họ có thể nói ra mọi chuyện mà không bị mắng mỏ hay quy kết lỗi, nguy cơ rơi vào bẫy lừa đảo sẽ giảm đáng kể.

Nhà trường cũng cần đi xa hơn các buổi tuyên truyền chung chung, bằng cách trang bị cho học sinh kỹ năng nhận diện thao túng tâm lý, cách xử lý khi bị đe dọa, đồng thời hình thành thói quen “tạm dừng – kiểm chứng – tìm người hỗ trợ”.

“Với người trẻ, tôi thường nhấn mạnh 3 nguyên tắc: càng hoảng loạn càng không ra quyết định; không có cơ quan pháp luật nào yêu cầu giữ bí mật, cô lập hay chuyển tiền qua điện thoại; và cầu cứu không phải là yếu đuối mà là một kỹ năng sinh tồn tâm lý”, chuyên gia Mai Việt Đức nói.

Theo ông, bản chất của “bắt cóc online” là tội phạm thao túng tâm lý, không đơn thuần là lừa đảo công nghệ. Để phòng tránh hiệu quả, bên cạnh kỹ năng số, người trẻ cần được trang bị nội lực tâm lý vững vàng và sống trong môi trường gia đình, nhà trường đủ an toàn để dám lên tiếng khi gặp nguy hiểm.