Bãi sông quê hương sau hai mươi năm tôi đi biệt dạng đã khác nhiều. Những dải đất từng bị sóng cù rỉa lở loét nay trồ ra một dải xanh mướt, gai góc và sừng sững. Đó là một hàng chà là dại ken dày, bám rễ đan bện vào nhau như một bức tường thành vươn ra lòng nước.

Ghé vỏ lãi vào cầu dừa cũ, tôi bước lên bờ. Đất dưới chân mềm xốp nhưng chắc chắn, không còn cảm giác sạt hẫng từng mảng như những ngày thơ ấu. Người đàn ông chèo vỏ lãi nhìn hàng chà là sum suê, quệt mồ hôi trán thở dài:

- Cậu Bốn mất tính ra cũng ba năm rồi. Hồi ổng còn sống, cả xóm này ai cũng chửi ổng khùng. Cả đời không vợ con, chẳng lo mưu sinh buôn bán, rảnh ra là bơi xuồng đi sưu tầm mấy đọt chà là gai về dâm xuống bãi bồi. Người ta bảo trồng thứ cây vừa gai nhọn vừa không bán được tiền ấy làm gì cho vướng chân. Mấy ai ngờ, nhờ dãy chà là của ổng mà cơn bão năm ngoái cả cù lao này không bị sạt mất nửa mảnh vườn.

Lời người chèo xuồng như một giọt nước chớm rơi, làm tràn bình ký ức trong tôi.

Cậu Bốn - em ruột của mẹ tôi. Trong ký ức của một đứa trẻ lớn lên ở đô thị như tôi, cậu Bốn hiện lên với bàn tay thô ráp, chai sạn và luôn có những vệt xước rỉ máu khô vì gai cào. Mỗi kỳ nghỉ hè được mẹ cho về quê, tôi thường thấy cậu lầm lũi dưới bãi sông từ lúc hửng sáng. Giữa cái nắng chói chang của miền Tây, cậu Bốn đội chiếc nón lá rách vành, lưng còng xuống, cẩn trọng cắm từng mầm chà là nhỏ xíu vào lớp bùn dẻo quánh.

- Cậu Bốn ơi, sao cậu không trồng dừa hay trồng nhãn? Trồng mấy cây đó còn có trái ăn, có tiền bỏ túi. Cây chà là gai góc thế này, chạm vào là chảy máu, trồng làm gì hả cậu? - Có lần, tôi ngồi trên bờ gò, thõng chân xuống nước hỏi.

Cậu Bốn dừng tay, quệt vệt bùn trên má, để lộ đôi mắt đục đục nhưng ấm áp. Cậu nhìn ra dòng sông rộng, nơi những chiếc tàu chở cát to đùng chạy qua rống lên từng hồi còi chát chúa, quạt ra những cơn sóng bạc đầu đập chan chát vào bờ gò.

Minh họa: VÕ VĂN

- An à, con nhìn xem. Đất mình giống như cái bánh bò, mỗi ngày sóng nó xắn đi một miếng. Dừa hay nhãn rễ nông, sóng đánh vài mùa là trút gốc trôi ra biển hết. Chỉ có cái giống chà là dại này, rễ nó không đi sâu mà đan thành một tấm lưới dưới lòng bùn. Càng sóng gió, rễ nó càng siết chặt lấy đất. Mình không giữ lấy cái chân đất này, thì mai mốt con về quê, biết đậu xuồng ở đâu?

Lúc đó, tôi mười hai tuổi, chỉ biết cười. Tôi thấy lý do của cậu thật kỳ lạ. Đất đai là của trời đất, người ta lo cơm ăn áo mặc chưa xong, ai rảnh đâu đi lo chuyện sông lở bãi bồi.

Sau hè năm đó, tôi lao vào những kỳ thi, rồi đi du học, trở thành một kiến trúc sư chuyên quy hoạch đô thị. Tôi bận rộn với những bản vẽ cao tầng, những bê tông cốt thép, những dự án kè sông đắt đỏ hàng tỷ đồng bằng ngân sách. Tôi quên mất cậu Bốn và dải chà là gai góc ven rạch Nho Nhỏ.

Cho đến khi dự án kè biển ở miền Trung mà tôi phụ trách phần thiết kế chính gặp sự cố. Cơn bão lớn kéo qua, những bờ kè bê tông kiên cố bị sóng biển đánh nứt nẻ, gãy gập như những thanh củi khô.

Sự thất bại đó giáng một đòn đau đớn vào sự tự tin của tôi. Tôi nộp đơn xin nghỉ phép dài hạn, xách ba lô trở về căn nhà gỗ cũ của cậu Bốn - nơi mẹ tôi vừa sang lại sau khi cậu qua đời.

Căn nhà lá của cậu Bốn nằm lọt thỏm dưới tán cây ăn trái. Mọi thứ vẫn nguyên vẹn như ngày cậu còn sống. Trên chiếc bàn gỗ gõ đen bóng vết thời gian, tôi tìm thấy cuốn sổ tay bọc vải nhựa màu xanh của cậu. Cuốn sổ đã ngả màu ố vàng, những trang giấy ẩm hơi sương dính chặt vào nhau.

Tôi cẩn thận tách từng trang. Đó không phải là sổ ghi chép chi tiêu hay nhật ký cá nhân, mà là một “bản đồ sinh thái” do chính tay cậu Bốn vẽ bằng mực tím. Cậu vẽ từng khúc rạch, ghi rõ ngày tháng trồng từng bụi chà là, đo đạc độ sạt lở của bờ sông qua từng năm.

Có những dòng chữ nguệch ngoạc, nét bút run rẩy của người chưa học hết lớp ba: “Trồng thêm 20 gốc chà là bãi phía nam. Sóng tàu cá dữ quá, trôi mất 5 gốc. Phải kiếm cọc dừa chèn thêm”, “Bụi chà là góc ngã ba sông bắt đầu đơm trái. Rễ đan dày lắm rồi, bùn lắng lại được hai tấc. Đất không còn khóc nữa”...

Tôi khép cuốn sổ lại, bước ra bãi sông. Chiều thu, ánh nắng vàng vọt trải dài trên những vòm lá chà là xòe rộng như những chiếc lông chim khổng lồ. Tôi tiến lại gần bụi chà là cổ thụ đầu tiên mà cậu trồng. Thân cây xù xì, khoác lên mình lớp vỏ nâu xám đầy những vết thời gian.

Dưới gốc cây, lớp bùn sông vốn dễ sạt lở nay đã khô ráo, được che phủ bởi một tầng thảm mục hữu cơ dày dặn. Nhìn kỹ xuống mép nước, tôi nhận ra hàng ngàn sợi rễ chà là nhỏ như chổi xơ dừa bám chặt lấy lòng đất, đan quyện vào những hòn đá, vỏ ốc, giữ lại từng hạt phù sa mịn màng mà dòng nước mang theo.

Cậu Bốn tôi không có bằng cấp kiến trúc, không biết đến khái niệm “quy hoạch sinh thái” hay “giải pháp dựa vào thiên nhiên”, nhưng bằng tình yêu thầm lặng với dải đất quê hương, cậu đã mất hơn hai mươi năm để hoàn thành một công trình kè sinh học vĩ đại nhất mà tôi từng thấy. Cậu dùng chính cái gai góc, sự lì lợm của cây chà là để đối đầu với sự hung dữ của dòng sông.

Đang mải mê ngắm nhìn, tôi nghe tiếng bước chân xạc xào trên thảm lá khô. Một người phụ nữ dắt theo cậu bé chừng tám, chín tuổi đi tới. Chị cầm chiếc rổ bẹ dừa, cậu bé thì nhanh nhẩu chạy trước, tay lăm lăm cái sào nhỏ.

- Chào cô! Cô mới ở thành phố về chơi hử?, người phụ nữ đon đả lên tiếng.

- Dạ chào chị. Em là An, cháu của cậu Bốn.

- Ồ! Cháu chú Bốn đó hả?- Mắt người phụ nữ sáng lên. Mẹ con chị ra hái ít quả chà là chín về làm mứt. Trái chà là dại này chín đen ăn ngọt lịm hà. Nhờ chú Bốn hồi xưa kiên trì trồng, giờ cả xóm này mùa nào cũng có trái ăn, lại khỏi lo sạt nhà. Bọn trẻ con xóm này thương chú Bốn lắm!

Cậu bé đi cùng nhanh nhảu trèo lên phiến đá sát bờ suối, dùng sào khều nhẹ chùm quả chà là chín mọng, màu nâu bóng như những giọt mật ong thắng quá lửa.

- Cô An ơi! Cô nhìn này, chùm này chín cây ngọt lắm! Ông Bốn ngày xưa dặn con là hái trái thì hái, nhưng đừng làm gãy cành, để mùa sau nó còn ra trái, giữ đất cho mình chơi!

Tôi ngồi xuống bên phiến đá cạnh mép nước, xắn gấu quần, thả hai bàn chân xuống dòng nước mát lạnh. Những con cá lòng tong nhỏ xíu rỉa nhẹ vào chân tôi. Nắng chiều đã khuất sau dải cù lao xa xa, trả lại cho không gian một màu tím thẫm dịu dàng. Bụi chà là sau lưng tôi khẽ lào xào trong gió sông, đưa lại mùi hương ngai ngái của bùn phù sa lẫn vị ngọt thanh nhẹ của quả chín.

Tôi mở chiếc ba lô mang theo, lấy ra cuốn sổ tay thiết kế mới mua. Trên trang giấy trắng tinh, tôi không vẽ những khối bê tông vô hồn nữa. Tôi bắt đầu phác thảo những đường cong mềm mại của con rạch Nho Nhỏ, những bộ rễ chà là chằng chịt bám sâu vào lòng đất, và một mô hình kè sinh thái bằng cây bản địa cho các vùng sạt lở miền Tây.

Từ túi áo, tôi lấy ra một hạt chà là khô màu nâu sẫm mà tôi nhặt được dưới gốc cây cổ thụ của cậu Bốn. Hạt cây nhỏ bé, cứng cáp và nhẵn thín. Tôi cúi xuống, dùng ngón tay moi một hốc đất nhỏ ngay nơi dải đất bãi bồi vừa mới bồi đắp thêm. Tôi đặt hạt chà là vào đó, cẩn thận lấp lớp bùn mịn lên trên, rồi múc một vốc nước sông tưới nhẹ vào.

Gió từ Cổ Chiên thổi qua rạch Nho Nhỏ, mang theo hơi thở dạt dào của sông nước. Những chuyến tàu cá vẫn xé nước ra khơi phía xa. Dưới lớp bùn tôi vừa lấp lại, hạt giống nằm im, chờ một mùa mưa tới...

Tổng hợp nhiều nguồn