Chủ quán, đem ly nước đến, nhìn Hường với cái nhìn rất khác. Không lẽ... Sao thấy quen quá vậy ta? Đây có phải là... Cô ra chiều suy nghĩ. Chủ quán khập khiễng đi về chỗ xe nước mía, tiếp tục róc cho hết những khúc mía còn lại. Thỉnh thoảng ngước nhìn về khách. Hường cũng thấy một điều gì đó ngờ ngợ...

Lần này Hường về một mình. Đất trời miền Trung mùa này nóng quá. Mấy chục năm xa quê, giờ mọi cái đều đổi thay, đều khác xưa, hỏi sao con người không già đi cho được. Có điều, người ta dễ nhận ra nhau là nhờ đôi mắt. Trong cái nhìn lúc nãy, Hường nhận ra ánh mắt ấy rất quen và cái chân khập khiễng... Chẳng lẽ là Thí sao? Dòng hồi tưởng đưa Hường trở lại mấy mươi năm về trước.

***

Mùa đông. Gió thông thống trườn qua núi Yên Sơn kèm với cơn mưa. Những sợi mưa đan chéo ngang dọc, trôi mờ phía thung xa. Hường nhìn ra cửa lớp, bỗng có tiếng trẻ: Thưa cô, bạn Néo bôi mực vào vở của em.

Hường quay lại, nhìn xuống. Hường nói, cả lớp im lặng, tập trung viết bài đi. Hai lăm đôi mắt trong veo và những cái đầu hoe nắng. Đứa chu miệng, đứa bặm môi cắm cúi vào bài tập viết. Hường tiếp tục: Các em tập trung vào bài. Bạn nào viết đẹp, rõ nét cô cho về sớm. Nghe về sớm, những đôi mắt mở to. Đi học, khỏi cõng em, khỏi đuổi gà. Ở nhà hơi mệt, nhưng đói thì lục nồi. Có cái bỏ bụng. Cha mẹ lũ trẻ, tảng sáng đã gùi, rựa lên rẫy.

Minh họa: VÕ VĂN

Làng Cà Teng hơn ba mươi nóc nhà sàn nằm chênh vênh bên núi Yên Sơn. Phía Tây Nam Yên Sơn có suối lớn. Suối lượn quanh chân núi, tạo những vực sâu, rồi chảy dài ra tận Bãi Vẹt thành con mương lớn giữa đồng ruộng bậc thang. Suối bắt nguồn trong rừng già. Nguồn nước chưa bao giờ kiệt. Mùa lúa mới, làng Cà Teng đem gà, rượu cúng Giàng, chỗ đầu ngọn nước tạ ơn thần linh.

Hường nhớ hôm đặt chân lên đây, vừa bỏ ba lô xuống, già làng nhả trầu nói: Chào cô giáo à. Cô giáo mới lên. Tốt quá, cô giáo đem cái chữ cho lũ trẻ. Nhưng bây giờ cô giáo hãy đi với tôi.

Chân ướt chân ráo, chưa rõ đầu cua tai nheo, già làng bảo đi, Hường cũng lớ ngớ theo sau. Tay cầm rựa, vai mang gùi, già làng xăm xăm đi trước. Ruộng bậc thang xăm xắp nước. Gốc rạ ngả sang màu úa mục. Già làng nói: Làng còn khó khăn. Cô giáo ở đây chịu khó với chúng tôi. Hôm nay, làng cúng Giàng ở đầu ngọn nước. Mời cô giáo đến dự cho vui.

Nghe thế, Hường yên tâm một chút. Hóa ra người làng tổ chức lễ ngã rạ, mừng lúa mới. Năm nay cuối vụ nắng to. Lúa cõng về nhà không bị ướt. Dân làng đem heo, gà, rượu tạ ơn trời đất. Có mấy hũ rượu cần, hoa trái bày biện bên bờ đá. Thầy cúng bịt khăn đỏ, mặt hướng về núi, lâm râm khấn vái.

Dân làng kẻ đứng người ngồi xúm xít bên suối. Lễ cúng diễn ra hết sức trang nghiêm. Đấy là lúc giao hòa giữa con người với thiên nhiên. Giữa thần linh, đất trời và dân làng. Lễ cúng vừa kết thúc, già làng quay sang Hường hỏi nhỏ: Tên cô giáo là gì vậy?

- Dạ! Cháu tên Hường.

Già nói với mọi người: Đây là cô giáo Hường lên dạy chữ cho lũ trẻ con chúng ta. Xin giới thiệu với bà con.

Những đôi mắt trẻ háo hức. Có tiếng trầm trồ “cô giáo xinh quá”. Tiếng vỗ tay rôm rả. Bỗng Hường thấy có chút gì đó hân hoan. Một niềm vui nho nhỏ dâng lên trong lòng. Hường cúi chào mọi người và nói lời cám ơn. Đấy là vùng ký ức êm đềm, ghi dấu lần đầu Hường đặt chân đến làng Cà Teng.

Cà Teng, một thung lũng hẹp nằm giữa những dãy núi cao. Cao nhất là ngọn Yên Sơn. Trên ngọn núi cao ấy, một tảng đá to lộ ra giữa bốn bề đại ngàn xanh thẳm. Tảng đá nhìn từ xa, có hình thù như người phụ nữ địu con. Gió nắng và thời gian điểm tô màu phấn nhạt trên tảng đá hình người. Hường ở đây với bà con đã mấy mùa rẫy. Mấy mùa, con suối Tầm Linh mang hơi thở núi rừng hòa vào dòng chảy thời gian.

Những chiều sau buổi dạy, Hường ra bờ suối nhìn lũ trẻ theo cha mẹ tắm nước. Nước trong vắt, chảy qua những tảng đá gập ghềnh tạo ra thứ âm thanh thong thả, buồn buồn, réo rắt. Lũ trẻ nghịch nước, hồn nhiên cười đùa. Chúng vô tư như cây cỏ, lá rừng, chừng như những khó khăn thiếu thốn không có gì quan trọng. Nhưng trong sâu thẳm tâm hồn Hường vẫn còn gợn lên một điều chưa thể...

***

Đấy là ngày sắp kết thúc chiến dịch xóa mù chữ. Ngày ấy, chiến dịch được tổ chức ở vùng núi Tó - vùng đất vừa thoát ra khỏi chiến tranh. Hơn tám mươi phần trăm bà con xa lạ với chữ viết. Nghe được, nói được nhưng bà con viết chữ phổ thông chưa được. Theo chủ trương chung, chiến dịch “ánh sáng” được mở ra nhằm mục đích xóa mù chữ cho bà con miền núi.

Tất cả giáo sinh sư phạm cùng khóa, thay vì đi thực tập, được điều lên vùng cao làm công tác xóa mù chữ. Ban ngày lao động cùng bà con, ban đêm cầm đèn dầu, cầm đuốc vào tận bản làng vận động. Một phụ nữ tầm ba mươi, nhả miếng trầu nói với Hường: Úi! Cô giáo ơi! Cái tay cầm cuốc, cầm rựa thì được. Mà cầm cây viết khó quá. Nó cứng ngắc vẽ không ra cái chữ. Vẽ theo cô giáo miết mà cái chữ cong xiên như con bò cạp trong núi vậy.

Nghe mà thương. Hường động viên: Bà con đừng ngại. Cố gắng sẽ được thôi mà. Bà con tập cầm cây viết. Các thầy cô tập cầm cuốc xẻng, rìu rựa. Cái gì cũng phải tập mới được.

Những thầy cô làm công tác xóa mù chia thành từng nhóm. Hường trong nhóm của thầy Thí. Thầy cao, vui tính, miệng cười rất duyên. Ở đây, đá núi thừa vô kể. Đá to, đá nhỏ nằm ngổn ngang trên lối đi, trên những ruộng rẫy. Người ta khuân đá chất chồng, thành bờ tường thấp, làm ranh giới rẫy mì, rẫy bắp. Chỉ nhìn những bờ đá thôi, cũng thấy sự nhẫn nại cần cù của người dân vùng núi.

Không phải bây giờ, tập quán xếp đá làm ranh đã có từ bao đời. Không có chất gắn kết, không có máy móc. Chỉ có mồ hôi và công sức. Vậy mà những bờ tường gió mưa không xiêu đổ. Hôm đó trong lúc dọn đất trỉa bắp, Hường cuốc xuống, một tiếng “ chát” khô khốc vang lên. Lưỡi cuốc quéo lại. Hòn đá nằm dưới lớp đất lòi ra trắng hếu.

Hường kêu to: Thầy Thí ơi! Giúp em cái này với.

Thí ở góc rẫy bên kia chạy lại: Có gì vậy cô Hường? Hư cuốc rồi hả. Lấy đá ghè lại thôi, không sao đâu.

- Cuốc hư đã dành, còn cái này em nhờ thầy giúp. Thầy phụ một tay, khiêng cục đá này ra bờ được không?, Hường nói.

- Hả? Chuyện gì chứ khiêng đá là chuyện nhỏ. Nhưng muốn khiêng phải nạy lên. Để tôi sang chỗ già Cơi lấy cái xà beng.

Thí đi lấy xà beng, Hường ngồi nhìn nắng mai đổ xuống trên nương. Những vạt nắng tươi trải lên làng bản, trải dài những cánh rừng xanh. Có vẻ Hường đang nghĩ ngợi gì lung lắm. Từ đây ra đến bờ không xa nhưng hòn đá thì nặng. Hì hục mãi, Thí cũng nạy được hòn đá lên khỏi mặt đất.

Tròn không ra tròn, dài chẳng ra dài, nặng trịch. Hai người hè nhau bê ra bờ đá. Bỗng Hường dẫm phải rễ cây, trượt chân. Đá rơi. Một tiếng kêu thất thanh. Bàn chân Thí bị đá đè lên dập nát. Thí đau đớn ôm chân, cắn môi không nói một lời.

Phải băng qua hai cánh rừng, một con dốc mới về đến trạm xá. Bà con hái lá thuốc bó lại, để Thí nằm trên chiếc cán tạm, khiêng đi. Hường lẽo đẽo theo sau, bụng nóng ran như lửa.

Hường ở trạm xá ba hôm rồi trở lại đơn vị. Ban tổ chức làm lễ kết thúc chiến dịch. Một thành quả không ngờ. Công tác xóa mù chữ đạt trên chín mươi phần trăm. Cấp trên ra quyết định công nhận đơn vị đã hoàn thành công tác xóa mù chữ cho người miền núi vùng này. Tất cả giáo sinh trở về trường sư phạm nhận quyết định phân công, công tác. Đó là một ngày vui buồn lẫn lộn.

Và hình như chia tay bao giờ cũng bịn rịn. Ai cũng ngỡ ngàng nhận ra thời gian bên nhau sao ngắn quá. Riêng lòng Hường còn những băn khoăn. Khi mọi người khoác ba lô lên đường, Hường vẫn đứng lại. Hường nhìn ngắm cổng trường lần cuối và bước đi. Hường nghĩ về Thí, về chuyện khiêng đá trên núi Tó.

Thời gian trôi đi. Biền biệt tháng năm, mỗi người một ngả. Tình cờ trong một lần tập huấn, Hường biết được, chân Thí khập khiễng, tổ chức không phân công đứng lớp, thầy về làm công tác thư viện ở một trường nào đó trong tỉnh. Điều đó cứ làm Hường day dứt mãi.

***

Hôm nay trở về, giữa mùa nắng nóng, tình cờ vào đây tránh nắng. Hường đánh bạo hỏi: Xin lỗi chủ quán. Ông có phải tên Thí không ?

Chủ quán nở nụ cười: Nãy giờ tôi thấy cô quen quá mà nhận không ra. Cô có phải là cô giáo Hường không?

- Tôi đây, chính tôi làm rơi cục đá trên chân ông mấy chục năm về trước. Sau lần đó, tôi nhận quyết định lên Cà Teng. Rồi xa mãi. Bao nhiêu năm mong được gặp ông để nói một lời “xin lỗi”.

Thí cười xởi lởi, mắt đượm buồn nói: Thôi quên chuyện cũ đi. Rủi ro ai mà muốn vậy. Có điều thời gian qua mau quá. Đúng như ai đó nói: “Đời mau quá, buồn vui chưa kịp cũ”.

Hai người ngồi dưới bóng lá cây xoài. Nhìn ra con đường hun hút nắng...

Tổng hợp nhiều nguồn